U sastav cula kicmenjaka ulaze tri tipa culnih elemenata:
1. primarne culne celije – nastaju prve u evoluciji na povrsini tijela; imaju sposobnost primanja i prenosenja nadrazaja; zadrzale su se u culu vida i mirisa kod kicmenjaka;
2. slobodni nervni zavrseci – celije koje leze dublje ispod povrsine tijela i sa njom su u vezi preko nastavaka;
3. sekundarne culne celije – imaju samo sposobnost primanja, a ne i prenosenja nadrazaja; prisutne su u vecini cula kicmenjaka.
Prema vrsti drazi koju primaju cula se dijele na:
1. mehanicka – primaju drazi dodira, pritiska a takodje i zvucne i druge talase;
 2. hemijska – primaju drazi razlicitih hemijskih materija u gasovitom i tecnom stanju;
 3. opticka – primaju svetlosne drazi, culo vida
Mehanicka cula
 taktilni organi (culo dodira) – najrasprostranjenije i evolutivno najstarije culo; primaju drazi iz spoljasnje sredine i unutrasnjih organa; predstavljeni su ili slobodnim nervnim zavrsecima ili sekundarnim culnim celijama; kod kicmenjaka postoje taktilna tjelasca koja reaguju na pritisak, temperaturu, bol;
bocni organi – kod vodenih kicmenjaka; nalaze se na glavi i duz bocnih linija tijela; primaju nadrazaje pokreta i strujanja vode, pomocu njih se orjentisu u kretanju kroz vodu (zaobilazenje predmeta);
 infundibularni organ – postoji kod amfioksusa i riba; nalazi se na donjoj strani medjumozga; sluzi za orjentaciju riba u pogledu dubine vode;
staticki (ravnotezni) i slusni organi – objedinjeni su u zajednicki stato-akusticki aparat
Organi cula sluha i ravnoteze
Smjesteni su u unutrasnjem uhu. U njemu se nalaze polukruzni kanalici (culo ravnoteze) i puz (culo sluha). Polukruzni kanalici i puz su utopljeni u tecnosti (perilimfa) i ispunjeni su tecnoscu (endolimfa). U endolimfi polukruznih kanalica su kristali kalcijum-karbonata koji nadrazuju culne celije. U puzu je smesten Kortijev organ cije culne celije primaju treperenja perilimfe.
Kod gmizavaca, ptica i sisara su se razvili i pomocni dijelovi koji primaju i prenose zvucna treperenja – spoljasnje i srednje uho. Spoljasnje uho se sastoji od usne skoljke i spoljasnjeg slusnog kanala koji se zavrsava bubnom opnom. Srednje uho obuhvata bubnu duplju sa bubnom opnom i tri slusne koscice. Cekic (malleus) je pricvrscen za bubnu opnu, a za njega je pokretno vezan nakovanj (incus). Izmedju srednjeg i unutrasnjeg uha je ovalno okno na koje naleze uzengija (stapes). Zvucna treperenja izazivaju treperenja bubne opne, pa se preko slusnih koscica i ovalnog okna prenose na perilimfu.
Culo vida
Oci kicmenjaka pripadaju mehurastom tipu i mogu biti:neparne oci – ima ih mali broj kicmenjaka i to kao temeno (kolouste, neke ribe i gusteri) i pinealno oko (kod kolousta, a kod ostalih kicmenjaka je pretvoreno u epifizu); parne oci.
Parne oci
Izgradjene su po tipu zatvorenog ocnog mjehura (ocna jabucica). Ocna jabucica obavijena je sa tri opne:. beonjacom – spoljasnja opna,koja na prednjem kraju obrazuje providnu roznjacu;2. sudovnjacom – bogata krvnim sudovima; na prednjem kraju obrazuje duzicu (razlicito obojena) koja na sredini ima otvor – zenicu; iza duzice lezi ocno socivo;. mreznjacom (retina) –unutrasnja opna; ona je najslozeniji dio oka; u njoj se nalaze culne celije:stapici – odgovorni za razlikovanje svetlosti i tame; kod sisara su brojniji od cepica; cepici – odgovorni za uocavanje boja i detalja predmeta; najvise ih ima u sredini mreznjace (na liniji koja prolazi kroz centar oka) na mjestu koje se zove zuta mrlja – mesto najostrijeg vida.
Na mestu gde ocni nerv izlazi iz oka nema culnih elemenata pa se to mesto naziva slijepa mrlja.
Hemijska cula
Pripadaju im culo mirisa i ukusa.
Culo mirisa (olfaktivni organi)
Smjesteno je u parnim nosnim (mirisnim) jamama. Kod kopnenih kicmenjaka mirisne jame dobijaju i funkciju sprovodjenja vazduha do pluca, pa se obrazuje nosno-zdrelni kanal koji povezuje mirisne organe sa usnom dupljom.
Culo ukusa
Predstavljeno je grupama sekundarnih culnih celija koje zajedno sa potpornim celijama obrazuju tzv. gustativne kvrzice. Kod raba su ove kvrzice rasporedjene po asnoj duplji, zdrijelu pa cak i u kozi na povrsini tijela. Kod suvozemnih kicmenjaka nalaze se samo na jeziku i nepcima, a kod sisara samo na jeziku.
Postoje 4 osnovna osecaja ukus
slanog,
slatkog,
 gorkog i
  kiselog.
Najveca osetljivost za pojedine nadrazaje vezana je za odredjene zone jezika – vrhom jezika se oseca slatko, a zadnjim krajem gorko itd.

Nervni sistem obezbjedjuje usaglasavanje organizma zivotinje sa spoljasnjom sredinom kroz stalne i brze reakcije na promene u toj sredini i koordinaciju djelovanja organizma kao cjeline.

Nervni sistem je u osnovi izgradjen od neurona (nervnih celija) i glavne funkcije nervnog sistema upravo obavljaju neuroni. Oni mogu pratiti promjene u spoljasnjoj sredini (drazi, stimulusi) i kao odgovor na njih generisati i prenositi informaciju u vidu brzog talasa depolarizacije celijske membrane (nervni impuls) do efektornih celija. Nastanak i evolucija neurona su vezani za upotrebu potencijala svih celija da kontrolisu koncentracije iona sa dve strane plazma membrane. Vjerovatno je jedinstvena karakteristika neurona njihov koncast oblik, koji omogucava prenosenje signala na relativno velike udaljenosti.

U filogenetski primitivnom stanju, nervni sistemi su blisko asocirani sa epidermom zivotinja, i najcesce locirani upravo u njegovoj osnovi. Ova pozicija oslikava njihovo zajednicko embriolosko poreklo. Postoji nekoliko osnovnih tipova nervnog sistema kod zivotinja: difuzan, vrpcast, lestvicast, ganglioneran, cevast.

Kicmenjaci poseduju cjevast nervni sistem koji se sastoji od dva dela:

centralnog nervnog sistema (CNS)

perifernog nervnog sistema.

Ekskretorni organi (organi za izlucivanje)

Uloga ovih organa je izlucivanje azotnih produkata razmjene materija kao i regulisanja kolicine tecnosti, soli i drugih materija u organizmu. Vrlo su znacajni za odrzavanje stalnog sastava krvi (homeostaza).

Kod kicmenjaka se javljaju tri tipa bubrega koji se smjenjuju tokom embrionalnog razvica. Kod nizih se javljaju dve generacije bubrega, a kod visih kicmenjaka tri generacije:

pronefros

mezonefros

metanefros

Pronefros

Ovaj tip bubrega se javlja kod kolousta, larvi riba i larvi vodozemaca, dok kod ostalih kicmenjaka funkcionise samo na stupnju embriona.

Sastoji se od dva niza kanalica. Ovi kanalici na jednom kraju imaju ljevkasti otvor (nefrostom) kojim su u vezi sa celomom, a drugim krajem se izlivaju u zajednicki odvod. Veza sa krvnim sistemom ostvarena je tako sto se nefrostom nalazi u blizini spleta krvnih sudova (spoljasnji glomerul) koji nalezu na zid celoma. Svaki niz kanalica se uljeva u sopstveni odvod, a zatim se ta dva odvoda izlivaju u zadnje crevo.

Mezonefros

Odrzava se na odraslom stanju kod riba i vodozemaca.

Kod ovog tipa se gubi veza sa celomom tako sto iscezava nefrostom. Na zidu kanalica se javlja ispupcenje u vidu dvoslojnog pehara (Boumanova cahura) koje obuhvata splet kapilara (unutrasnji glomerul). Boumanova cahura i glomerul grade bubrezno telasce. Koriste se isti odvodni kanali kao kod pronefrosa, samo sto se kod mezonefrosa oni nazivaju Volfovi kanali .

Metanefros

Funkcionise kod gmizavaca, ptica i sisara na odraslom stupnju, dok se na stupnju embriona kod njih javljaju pronefros i mezonefros. Medjutim, u muskom polu se dio mezonefrosa zadrzava kao pasemenik.

Kanalici metanefrosa sastoje se iz:

bubreznog telasca (glomerul obavijen Boumanovom cahurom);

prednji izuvijani deo;

Henlejeva petlja koja se sastoji od silazne i uzlazne grane;

zadnji izuvijani deo koji se nastavlja u odvodni deo.

Odvodni delovi se izlivaju u bubreznu karlicu. Bubreg sisara se sastoji iz kore (spoljasnji deo) i srzi. U kori leze bubrezna telasca i prednji izuvijani deo kanalica, a u srzi su smesteni ostali delovi kanalica.

Od bubrega polaze novi kanali – ureteri i oba se ulivaju u mokracnu besiku kod sisara, a kod gmizavaca i ptica u kloaku. Od mokracne besike polazi odvod – uretra.

Polni organi

Kicmenjaci su odvojenih polova izuzev nekih kolousta i nekih riba koji su hermafroditi.

Muski polni sistem

Kod kicmenjaka koji imaju mezonefros sjemenik stupa u vezu sa prednjim delom mezonefrosa pa se polni produkti izbacuju Volfovim kanalom. Ovaj kanal ima ulogu i sjemenovoda i mokrovoda. Kod visih kicmenjaka, sa metanefrosom, od dela mezonefrosa se obrazuje pasemenik, a Volfov kanal postaje sjemevod. Osim polnih zijezda (testisa) i njihovih odvoda javljaju se i izvejsne dopunske zlezde – sjemene kesice i prostaticne zlezde koje produkuju sjemenu tecnost.

Zenski polni sistem

Postoje posebni izvodni kanali jajnika – jajovodi (Milerovi kanali). Jajnici su, kao i testisi, parne zlijezde. Izuzetak su ptice kod kojih postoji samo jedan jajnik i to lijevi, dok je desni redukovan sto je posljedica velicine jaja.

Jajovod sisara sastoji se iz tri dela:

pocetni dio (Falopijeva tuba) sa levkastim otvorom koji naleze na jajnik;

materica – prosireni, sredisnji deo;

vagina – zavrsni deo.

Jajovodi sisara mogu na razlicite nacine da srastaju – kod nekih srastaju vagine, kod drugih djelimicno i materice. Kod majmuna i covjeka su materice potpuno srasle u jednu neparnu matericu. Dopunske zlijezde u zenskom polu su Bartolinijeve zlezde koje luce sluzni sekret.

Uloge krvnog sistema kicmenjaka

Transportna uloga

 Krvni sistem ima funkciju transportnog sistema:

 kiseonik i hranljive materije do celija u telu;

 ugljen-dioksid i druge materije koje su proizvodi celijskog metabolizma do pluca i organa za izlucivanje;

 hormone do organa na koje djeluju;

odvodi suvisnu vodu i regulise pH (omogucava homeostazu);

 Zastitna uloga od virusnih i bakterijskih infekcija koju ostvaruju bela krvna zrnca (leukociti)

 Uloga u termoregulaciji ostvaruje se cirkulacijom krvi kroz kozu. Termoregulacija predstavlja sposobnost odrzavanja stalne telesne temperature, organizmi koji tu sposobnost imaju nazivaju se homeotermi. Za razliku

od njih, poikilotermi tu sposobnost nemaju.

Osnovne osobine

Krvni sistem svih kicmenjaka je zatvorenog tipa – sastoji se od zatvorenog sistema sudova po kojima cirkulise krv.Ona se ostvaruje radom srca. Srce lezi u posebnom dijelu celoma – perikardu koji je oblozen dijelom peritoneuma i ispunjen tecnoscu. Krvni sudovi koji dovode krv u srce su vene, dok su odvodni krvni sudovi arterije. Arterije i vene se granaju po cijelom tijelu na manje sudove, obrazujuci na kraju mrezu najsitnijih kapilara, koji spajaju arterije i vene i zatvaraju krug krvne cirkulacije. Kroz zidove kapilara se vrsi razmjena gasova i prolaz hranljivih materija i produkata metabolizma. Izvjesna kolicina tecnosti ostaje u tkivima i vraca se limfnim sudovima u vene.

Progresivne promjene bile su vezane sa izlaskom na kopno kao i sa povecanjem aktivnosti.

Krvni sistem riba

Srce riba sastoji se iz jedne pretkomore i jedne komore koja je postavljena ispred pretkomore – okrenuta je prema napred, u pravcu skrga. Od komore polazi trbusna aorta koja nosi redukovanu krv u skrge gdje se ona oksiduje. Svaki par skrga snabdeven je dovodnim (nose redukovanu krv) i odvodnim (nose oksidovanu krv) arterijama. Sistem dovodne i odvodne skrzne arterije svake pojedine skrge prdstavlja tzv. aortin luk. Kod embriona se javlja 6 pari aortinih lukova, dok kod adulta ostaju samo 4 para aortinih lukova. Odvodne skrzne arterije se sa svake strane tijela ulivaju u lijevi i desni korjen, koji se spajaju u ledjnu aortu (nosi oksidovanu krv). Ledjna aorta oksidovanu krv raznosi po tijelu. Redukovana krv se sistemom vena vraca u srce. Tako kroz srce riba prolazi samo redukovana krv. Kod larvi vodozemaca krvni sistem je isti kao kod riba.

Promjene kod kopnenih kicmenjaka

Prelaskom na kopno redukuju se skrge i javlja plucno disanje pa se. Mijeja se krvni sistem. Te promjene se ogledaju u sjledecem

 broj aortinih lukova se smanjen i ostvarena je  veza sa plucima;

 srce   ima dvije pretkomore i jednu ili dvije komore;

krv cirkulise u dva kruga (veliki i mali).

Krvni sistem vodozemaca

Srce ima dvije pretkomore i jednu komoru. U komoru dolazi  redukovana krv iz tijela  i oksidaciona iz iz pluca i koze, usljed cega nastaje njihovo mijesanje. Kod vodozemaca se to nadoknadjuje koznim disanjem. Vodozemci imaju lijevi i desni aortin luk.

Krvni sistem gmizavaca

Srce se sastoji od dvije pretkomore i jedne komore. U komori se javlja pregrada koja je kod vecine nepotpuna i samo u izvjesnoj mjeri sprecava mijsanje krvi. Postoje dva aortina luka: lijevi i desni koji se iza srca spajaju i grade aortu. Iz lijeve polovine komore polazi desni luk koji nosi pretezno oksidovanu krv, a iz desne polovine komore polazi lijevi luk sa pretezno redukovanom krvi. Prema tome, u aorti se nalazi mjesovita krv. Iz desne polovine komore, pored lijevog luka, polazi plucna arterija koja nosi redukovanu krv u pluca na oksidaciju. Iz pluca se oksidovana krv vraca u lijevu pretkomoru.

Krvni sistem ptica

Proces odvajanja puteva oksidovane i redukovane krvi je doveden do kraja – srce ptica je potpuno podijeljeno na lijevu i desnu plovinu.  Sastoji se  od dijve pretkomore i dvije komore. Osim toga, ptice imaju samo jedan aortin luk i to desni koji polazi iz lijeve komore i nastavlja se u aortu.

Krvni sistem sisara   

Srce je izgradjeno od dvije pretkomore i dvije komore. Postoji samo lijevi aortin luk koji polazi iz lijeve komore i nastavlja se u aortu. Aorta raznosi oksidovanu krv po cijelom telu. Redukovana krv se vraca gornjom i donjom supljom venom u desnu pretkomoru. Iz desne komore polazi plucna arterija koja redukovanu krv nosi u pluca na oksidaciju. Oksidovana krv se plucnim venama vraca u lijevu pretkomoru srca.

Krv dakle cirkulise kroz dva kruga:

 veliki i

 mali krvotok.

Veliki krvotok pocinje u lijevoj komori iz koje polazi aorta. Ona raznosi oksidovanu krv po citavom organizmu. U tkivima se celijama predaje kiseonik, a u krv ulazi ugljen-dioksid. Redukovana krv se supljim venama vraca u desnu pretkomoru srca, a odatle ide u desnu komoru.

Mali krvotok pocinje u desnoj komori iz koje polazi plucna arterija koja se zatim grana na levu i desnu arteriju koje redukovanu krv odnose u pluca. U plucima se krv oksiduje (otpusta se CO₂ ) i vraca plucnim venama u lijevu pretkomoru. , a prima kiseonik

Sistem organa za disanje (Respiratorni sistem) obavlja razmjenu gasova izmedju organizma i spoljasnje sredine. Procesom difuzije se preko respiratornih povrsina uzima kiseonik, a otpusta ugljen-dioksid u spoljasnju sredinu. Kiseonik (O₂) je vecini organizama neophodan za odvijanje metabolickih procesa (sagorjevanje) u toku kojih se kao krajnji proizvod oslobadja ugljen-dioksid( CO₂).

Sve organizme mozemo podijeliti u dvije grupe, zavisno od njihovog odnosa prema kiseoniku:   

aerobne organizme kojima ja za zivot i razvoj neophodan kiseonik i

anaerobne kojima kiseonik nije potreban.

Da bi proces razmjene gasova bio uspjesan potrebno je da respiratorna povrsina bude sto veca i bogato snabdjevena krvnim sudovima. U zavisnosti od toga na kom nivou se odvija, disanje je moguce podjeliti na:    

  unutrasnje disanje - obuhvata razmjenu gasova na nivou tkiva i celija; spoljasnje disanje - razmjena gasova kroz respiratorne povrsine koje su u dodiru sa spoljasnjom sredinom.

Spoljasnjim disanjem usvaja se kiseonik koji prelazi u krv,vezuje se za hemoglobin (obrazuje se oksi-hemoglobin )i njome dospeva do svih tkiva i celija u organizmu. Kiseonik iz krvi difuzijom ulazi u celije i omogucava celijsko disanje. Kao krajnji proizvod celijskog disanja stvara se ugljen-dioksid koji opet po zakonima difuzije prelazi iz celija u krv. U krvi se vezuje za hemoglobin (nastaje karbamino-hemoglobin) i tako transportuje do respiratornih organa, a zatim iz njih u spoljasnju sredinu.

Posto je molekularni kiseonik u visokim koncentracijama stetan za tkiva (dovodi do oksidacije organskih materija) on se ne moze uskladistiti kao sto to mogu hranljive materije ili voda. Zato je neophodno njegovo neprekidno snabdevanje iz spoljasnje sredine.

Respiratorni organi vodenih kicmenjaka

Endodermalnog su porekla, obrazovali su se od prednjeg creva.

Skrge

Kod vodenih kicmenjaka (riba i larvi vodozemaca) kao respiratorni organi funkcionisu skrge. Kod kopnenih kicmenjaka skrge se javljaju samo u toku embrionalnog razvica, a kasnije se redukuju.

Gradja

Kod riba je sa svake strane zdrela razvijena skrzna duplja u kojoj leze skrge. Skrzne duplje komuniciraju sa jedne strane sa zdrelom, a sa druge sa spoljasnjom sredinom. Svaka skrga se sastoji od lucne osnove koja nosi dva niza finih skrznih listica. Duz osnove prolaze: kosturni luk (daje oslonac skrgama), dovodni (nosi redukovanu) i odvodni (nosi oksidovanu krv) krvni sud.

Riblji mehur

Kod nekih riba (plucasice ili dvodihalice) koje zive u plitkim vodama koje presusuju, riblji mehur vrsi ulogu dopunskih respiratornih organa kojima u vrijeme suse ove ribe mogu da koriste atmosferski vazduh. Riblji mjehur predstavlja ispupcenje jednjaka. Ima pretezno funkciju aparata kojim se regulise kretanje na manjim ili vecim dubinama, ali po potrebi moze da funkcionise i kao pluca.

Pluca

 Pluca kicmenjaka su po pravilu parna, sastoje se od dva plucna krila. (Izuzetak su zmije kod kojih je jedno plucno krilo zakrzljalo.) Pluca suvozemnih kicmenjaka su vrlo slicna ribljem mehuru plucasica. Ona stoje u vezi sa crijevom preko dusnika, koji se otvara u zdrelu jednim pukotinastim otvorom. Iznad tog otvora je kod sisara razvijen izrastaj u vidu poklopca (epiglotis), koji zatvara ulazak u dusnik za vreme gutanja. Pocetni dio dusnika, u nivou otvora, je grkljan. Grkljan, narocito kod sisara, funkcionise kao glasni organ zahvaljujuci glasnim zicama, koje se protezu u njegovoj unutrasnjosti. Zid dusnika je poduprt hrskavicavim prstenovima. Na svom kraju dusnik se grana na bronhije koje se dalje granaju u samim plucima. Kod ptica je na mjestu grananja dusnika smjesten organ koji proizvodi glas.

Pluca su narocito slozene gradje kod ptica i sisara. Kod ptica od plucnih krila polaze prosirenja – vazdusne kese, ciji izrastaji zalaze izmedju unutrasnjih organa i u kosti. One smanjuju specificnu tezinu tijela i ucestvuju u disanju za vrijeme letenja. Prilikom leta, grudni kos ptica se ne siri, pa pokreti grudnog misica izazivaju sirenje i skupljanje kesa.

Kod sisara pluca leze u grudnoj duplji koja je od trbusne odvojena dijafragmom. Vazduh dospjeva u pluca pokretima grudnog kosa. Njegovim naizmenicnim sirenjem i vracanjem u prvobitnu zapreminu mijenja se i zapremina pluca. U tim pokretima ucestvuju:

 inspiratorni misici ucestvuju u sirenju grudnog kosa, odnosno, udisaju (inspirijum); glavni medju njima su: spoljasnji medjurebarni misici i

dijafragma   ekspiratorni misici pomazu izdisaj (ekspiriracija); pripadaju im: unutrasnji medjurebarni misici i trbusni misici.

Bronhije se u plucima granaju na bronhiole koje se zavrsavaju plucnim mjehuricima ciji zidovi obrazuju komorice – alveole. Alveole su tankih zidova i bogate mrezom kapilara i predstavljaju respiratornu povrsinu preko koje se vrsi razmena gasova.

Usna duplja ima funkciju primanja hrane, a kod vodozemaca ima ulogu i u disanju. u usnoj duplji se nalaze pomocni organi za varenje:

 zubi

 jezik

 pljuvacne zlijezde

 krajnici ( samo kod sisara)

Zubi  sastoje se od organske materije dentina, spolja  su pokriveni slojem tvrde gledji. Unutrasnjost zuba ispunjena je  zubnom pulpom (vezivno tkivo) u kojoj se nalaze krvni sudovi ( hrane zub) i nervi.                                                                                                                                                                              Korjen zuba pokriven je slojem cementa (kostano tkivo). Kod nizih kicmenjakazubi funkcionisu odredjeno vrijeme i mijenjaju se cijelog zivota. Kod sisara  postoje dvije generacije zuba: mlijecni i stalni. Kod nekih sisara zubi stalno rastu pay su im krunice visoke . Imamo kod  slonova  kljove, glodara sjekutice, morzeva ocnjake.

Jezik kod riba je slabo razvijen, a kod kopnenih je vrlo pokretan i dobro razvijen.

Pljuvacne zlijezde ne postoje kod riba, jer kroz njihovu usnu duplju stalno prolazi voda. razvile su se kod kopnenih kicmenjaka. Pprimarna uloga im je vlazenje hrane. Kod otrovnih zmija neke su se  razvile u otrovne zlijezde. Kod sisara  su razvijene:

 podjezicne

 podvilicne

  zausne

sekret im sadrzienzim ptijalin koji vari ugljene hidrate.

Usna duplja se nastavlja na zdrijelo koje prelazi u jednjak. Kod kolousta, riba i larvi vodozemaca zdrijelo je jace razvijeno. ono sadrzi proreze za komunikaciju sa spoljnom sredinom, Kod suvozemnik slabije je razvijeno. Ono je u vezi sa dusnikom preko pukotinskog otvora, sa srednjim uhom preko Eustahijeve tube, a preko unutrasnjih nosnih otvora  hoana sa nosnom dupljom.

Jednjak

Jednjak je misicna cijev, koja sluzi za provodjenje hrane do zeluca. Kod ptica javlja se prosirenje- voljka, sa sluznim zlijezdama. Njihov sekret razmeksava hranu.

Zeludac

Zeludac je prosireni dio crijeva u kome se hrana nagomilava. Tu pocinje varenje hrane da bi se propustila u crijevo. razlikuju se dva dijela zaludca kardijalni i piloricni. Kardijalni dio je dio gdje jednjak prelazi u zeludac, a piloricni granici sa crijevima. Zeludac proizvodi hlorovodonicnu kiselinu i enzim pepsin, koji zapocinju varenje bjelancevina.

Kod ptica sastoji se zljezdanog  i mehanickog dijela. U zljezdanom luce s sluz i enzimi, a u mehanickom (bubac) , koji je veoma muskulatoran i oblozen vrstom prevlakom koja pomaze drobljenje hrana cime se nadoknadjuje nedostatak hrane.

Kod prezivara zeludac je velik i slozen. Sastoji se od 4 dijela.

 Burag je najveci dio. moze da primi veliku kolicinu hrane. Tu se nalaze bakterije. One proizvode enzim celulozu koji vari celulozu. samo prezivara mogu variti celulozu.

  Kapulja ima mrezasto naboranu sluzokozu. Ovdje se hrana mijesa sa sokom, a zatim se vraca u usnu duplju na ponovno zvakanje – prezivanje.

 Litonja  je dio u koji se hrana vraca poslije prezivanja   Siriste je dio gdje se hrana vari.

Crijevo

Najvaznija faza procesa varenja odvija se u crijevu. Tu se vrsi apsorpcija  svarenih hranljivih materija. Pri tom dolazi do  povecanja njegove povrsine na razne nacine. Kod visih kicmenjaka ono je duze kod biljojeda nago kod mesojeda. Na njemu se obrazuju izrastaji koji  su oznaceni kao crijevne resice. Kod covjeka povrsina resica je 10 m² ili 5 puta vise od povrsine koze.  sastoji se od dva dijela:

 prednjeg tankog crijeva

 zadnjeg debelog crijeva

granica izmedju njih oznacena je izrastajem- slijepo crijevo. Kod ptica susrecemo 2 slijepa crijeva.

Tanko crijevo

Pocetni dio tankog crijeva je dvanaestopalacno crijevo (duodenum). U njeg se ulijevaju odvodi jetre i pankreasa. U zidu tankog crijeva nalaze se zlijezde koje luce vece kolicine sluzi i enzime. Sluz stiti crijevo od dejstva enzima.

Jetra

Jetra je najveca zlijezda u organizmu kicmenjaka. Njen sekret je zuc. Ona se sakuplja u zucnoj kesici.ne sadrzi enzime, ali  omogucava varenje masti tako da vrsi njihovu emulziju, njihovim  razbijanjem na sitne kapljice. funkcije jetre su jos:

  u njoj se glikoza pretvara u glikogen

 predstavlja magacin vitamina i zeljeza

  transformise otrovne u neotrovne materoje ( krv iz crijeva prvo prolazi kroz jetru,a zatim ide u krvotok) itd.

Pankreas

Pankreas-gusteraca lezi u krivini dvanaestopalacnog crijeva. Kod mnogih riba rasut je  u vidu zljezdanihcvorova u crijevnoj mezenteri. Luci sok kome su enzimi u neaktivnom stanju (tripsinogen i himotipsinogen). aktiviraju se dolaskom u dvanaestopalacno crijevo. tu postaju aktivni tripsin i himotripsin.

Debelo crijevo

Do debelog crijeva dospijeva dospijeva nesvarenio dio hrane , vode i soli. u njemu su bakterije, koje imajusposobnost sinteze vitamina koje organizam apsorbuje. Ovdje se vrsi apsorbcija soli i vode. i prikupljanje nesvarenih dijelova prije izbacivanja.

Misicni sistem sa kosturom cini sistem organa za kretanje. ujedno ucestvujemo  u fizioloskim potrebama:

 ishrana

disanje

cirkulacija krvi.

za kosti su spojeni snopovima vezivnih vlakana- tetivama. Svaki misic je inervisan posebnim nervom i tako je ostvarena veza sa nervnim sistemom. Jedan misic moze da vrsi samo jedan pokret, pa su oni udruzeni u funkcionalne grupe koje djeluju antagonisticki ( dvoglavi misic na prednjoj strani dlaktice kod covjeka savija ruku, a troglavi na zadnjoj strani opruza.

Odredjeni kozni misici su endodermalni, a svi ostali su mezodermalni . Muskulatura kicmenjakasastoji se od: glatkih i poprecno prugastih misicnih vlakana.  

Poprecno prugasta misicna vlakna  cine misice tjelesnog zida,glave, udova, ocnih misica i dijafragme. glatka vlakna grade misice unutrasnjih organa : crijeva. bubreznih i polnih odvoda, zida krvnih sudova i koznu muskulaturu.

Tjelesni misici kolousta i riba,kao i misici u toku embrionalnog razvića visih kicmenjaka predstavljeni su sa dvije uzduzne trake na bokovima tijela. podjeljene su sa dvije uzduzne trake na bokovima tijela. Trake su podjeljene poprecnim pregradama – mioseptama na veci broj segmenata- miomera.

Prelaskom na kopneni nacin zivota dolazi do promjene u muskulaturu.

za kretanje po podlozi udovi dobijaju najveci znacaj. Njihovi misici su snaznije razvijeni. gubi se segmentisanost misica i formiraju se pojedini misici. segmentacija ostala na trbusnom pravom misicu.

 razvicem grudnog koza razvili su se medjurebarni misici

 kod sisara trbusna duplja  odvojena je od grudne pojavom dijafragme pa jei muskulatura podijeljena na grudnu i trbusnu

 kod ptica posebno razvijen grudni misic. Ima ulogu kod letenje.

 od misica skrznog aparata riba. kod kopnenih kicmenjakasu se zadrzali misici koji piokrecu donju vilicu, misici zdrijela i grkljanai misici koji se rasporedjuju oko ociju.

kod sisara ispod koze razvijeni je sloj  misica koji obrazuje podkoznu muskulaturu. uloga  joj je pokretanje koze. kod covjeka i primata posebno su razvijenipodkozni misici vrata i glave. Oni ucestvuju u pokretima mimike lica. Podkoznu muskulaturu ima jez. Zahvaljujuci njoj moze se saviti u klupce.

Kostur tijelu daje  cvrstocu, pruza mu oslonac za pricvrscivanje  misica, stiti osjetljive organe ( nerve i cula). Nalazi se  u unutrasnjosti  (endoskelet).  Nastaje od mezoderma.

U toku evolutivnog razvitka  prvo se javio kostur  vezivne prirode (horda).   Zamjenjen je  hrskavicavim, odnosno kostanim kosturom.
Hrskavicav kostur  imaju najnizi kicmenjaci (kolouste, hrskavicave ribe), a  ostali kicmenjaci pocev od kosljoriba imaju kostani kostur.
U toku embrionalnog razvica kostuir se takodje prvo  javlja u vezivnoj formi, a kasnije se zamjenjuje prvo hrskavicavim, a zatim i kostanim tkivom.

Gradja kostura kod svih kicmenjaka je slican.
Cine  ga
·  osovinski kostur
·  kostur  ekstremiteta (udova)
·  skrzni (visceralni) kostur
·  kozni kostur

Osovinski kostur
Osovinski kostur cini kicma i glaveni  kostur, a pripadaju mu rebra
i grudna kost.

Glaveni kostur

Glaveni kostur  sacinjavaju lobanja i vilicno-jezicni aparat. Lobanja obuhvata i stiti mozak i glavne culne organe. Vilicno-jezicni aparat nastaje od skrznog (visceralnog) kostura. On je  najslozenije
gradjen deo kosturnog sistema.

Lobanja
Kod kolousta lobanja je uglavnom vezivne prirode, a vilice nisu razvijene. Kod nizih riba (ajkula) je hrskavicava i formiraju se vilice. Pocev od visih riba pa nadalje u evoluciji lobanja je sastavljena od veceg broja sraslih kostiju.

Kod svih riba ona je nepokretno vezana za kicmu .  Kod kopnenih kicmenjaka obrazovan je pokretan zglob izmedju lobanje i kicme. Na lobanji se obrazuju potiljacni gleznjevi (zglobni nastavci) koji zalaze u odgovarajuca udubljenja na prvom kicmenom prsljenu. Vodozemci i sisari imaju dva, a gmizavci i ptice jedan neparan potiljacni glezanj.

Vilicno-jezicni aparat

Skrzni kostur  se sastoji od 6-7 pari skrznih lukova. Oni  imaju ulogu podupiraca skrga. Kod svih kicmanjaka prva dva skrzna luka stupaju u vezu sa lobanjom i gube prvobitnu ulogu zastite i oslonca skrga.  

Prvi od njih je vilicni (mandibularni) luk koji podupire i uokviruje usni otvor, a drugi je jezicni (hioidni) luk koji sluzi kao oslonac jeziku, a osim toga povezuje prvi luk sa lobanjom. Kod visih riba se u gornjoj
vilici obrazuje kvadratna kost, a u donjoj vilici artikularna kost.   Preko ovih kostiju zglobljavaju se gornja i donja vilica.

Kod vodozemaca ostaje isti zglob donje i gornje vilice i dolazi do potpunog srastanja gornje vilice sa lobanjom. Jezicn i luk,  preko koga se veza izmedju lobanje i vilica ostvarivala,gubi tu funkciju i od njegovog dijela nastaje mala kost u srednjem uhu nazvana kolumela. Kolumelu imaju i gmizavci i ptice, dok kod sisara ona odgovara uzengiji (jedna od tri slusne kosti).
Kod gmizavaca, u zavisnosti od nacina ishrane kosti vilicnog skeleta mogu biti pokretno medjusobno zglobljene ili nepokretne i cvrste. Kod zmija i gustera koje hvataju pokretan plijen sve su kosti pokretno zglobljene kako medjusobno tako i sa lobanjom. Zahvaljujuci tome usta se mogu jako otvoriti tako da ove zivotinje mogu da progutaju krupan plijen.  Ta pokretljivost je narocito izrazena kod otrovnih zmija, cija vilicna kost napred nosi otrovne zube. Kada su usta zatvorena ovi zubi
su okrenuti unazad, a kada se usta otvore pokretni mehanizam automatski uspravlja zub. Kod kornjaca koje se hrane biljnom hranom i krokodila koji raskidaju plijen, ovaj sistem kostiju je nepokretan i cvrst.
Kosti lobanje, kao i cijelog kostura, ptica su vrlo tanke, lake i medjusobno srasle, a zubi su zamjenjeni kljunom.
Kod sisara kvadratna i artikularna kost su presle u srednje uho i od njih nastaju cekic i nakovanj, a od kolumele je nastala uzengija. U vezi sa tim ostvaren je novi zglob donje vilice izmedju donjovilicne
kosti i lobanje. Ostatak visceralnog kostura  obrazuje podjezicni kostur i hrskavicu grkljana.

Kicma, rebra i grudna kost
Kicma je sastavljena iz pokretno zglobljenih kicmenih prsljenova koji obrazuju cvrst a elastican osovinski kostur  sto kicmenjacima omogucava brzo i raznoliko kretanje (trcanje, gmizanje, skakanje,
letenje). Prsljenovi se obrazuju oko horde koja je kod sisara veoma redukovana pa se njeni poslednji ostaci nalaze u vezivnom tkivu izmedju prsljenova.

Kod kolousta se javljaju samo hrskavicavi zaceci kicmenice. Kod nizih riba (ajkula) je potpuno razvijena, ali je hrskavicava, dok je kod kosljoriba i ostalih kicmenjaka potpuno okostala.

Gradja kicmenog prsljena
Na prsljenu  razlikujemo  tijelo sa koga polazi par donjih, par gornjih lukova i nekoliko nastavaka za medjusobno zglobljavanje prsljenova. Gornji  lukovi okruzuju kicmenu mozdinu, srastaju iznad nje obrazujuci jedan neparan trnoliki nastavak. Donji lukovi  se kod kopnenih kicmenjaka redukuju i svode na parne  nastavke na koje se oslanjaju rebra. Broj kicmenih prsljenova se razlikuje kod razlicitih grupa kicmenjaka pa ih tako, npr. kod zmija moze biti i vise od  400.

Regionalna diferencijacija kicme
Prsljenovi se u izvesnoj mjeri medjusobno razlikuju zavisno od regiona kicme u kome se nalaze, odnosno zavisno od funkcije koju vrse.
Kod riba se uocavaju samo dva regiona trupni (nose rebra) i repni.
Kod suvozemnih kicmenjaka kicma  je podijeljena  na 5 regiona:

1. vratni – kod sisara (covjeka) ih ima 7; prvi (atlas) ima izgled prstena na kome se nalazi jedno ili dva udubljenja za zglobljavanje sa potiljacnim gleznjevima; drugi (epistrofeus) nosi zuboliki nastavak
koji zalazi u prsten atlasa koji se moze oko njega okretati (okretanje glave);
2. grudni – ima ih 12 kod covjeka; nose rebra;
3. slabinski – ima ih 5;
4. krsni – ima ih 5 i kod covjeka su srasli u krsnu kost;
5. repni – ima od 3 do 6; kod covjeka se od zakrzljalih prsljenova  obrazuje trticna kost

Grudni kos
Kod visih kicmenjaka (gmizavci, ptice i sisari) rebra se vezuju za kicu i za grudnu kost pa se tako obrazuje grudni kos. On ima velikog znacaja u procesu disanja (mjenja se zapremina grudne duplje),
a osim toga je i oslonac prednjim udovima.

Skelet udova
Kod kicmenjaka su se u toku evolucije razvili parni i neparni udovi. Neparni udovi su zastupljeni samo kod kolousta i riba, u vidu neparnih peraja. Neparna peraja riba su ledjno, repno i analno, dok su grudna i trbusna parna.

Parni udovi kicmenjaka
Sastoje se od osnovnog nepokretnog dijela (ramenski i karlicni pojas), koji daje oslonac skeletu pokretnog dijela udova.

Prednji udovi
Ramenski pojas je kod riba spojen sa glavom, nepokretan je. Kod suvozemnih kicmenjaka, s obzirom da je glava pokretna, njegova veza sa glavenim kosturom  je iscezla pa se on vezuje za grudnu kost. Rameni pojas suvozemnih kicmenjaka sastoji se od tri parne kosti:

1. lopatica – nalazi se na ledjnoj strani;
2. kljucna
3. korakoidna kost.

Kljucna i korakoidna kost se nalaze na trbusnoj strani i oslanjaju se na grudnu kost. Ove dvije kosti mogu biti redukovane ili cak iscezavaju. Kod sisara korakoidna kost je redukovana i svedena na nastavak na lopatici nazvan gavranov kljun. Kod nekih sisara (kopitari, zverovi) ciji se udovi jednoliko krecu (napred – nazad) iscezava i kljucnja pa se njihov rameni pojas sastoji samo od lopatice.
Pokretni deo kostura prednjih udova cine:

·  ramenjaca
·  zbica
·  lakatna kost
·  kosti korjena sake
·  kosti sake

·  kosti prstiju

Za ramenski pojas se zglobljava ramenjaca, koja se preko lakatnog zgloba vezuje sa zbicom i lakatnom kosti. Na njih se nadovezuju kosti  korjena sake – sitne kosti poredane u tri niza. Za korenom sake slijede kosti sake koju cine duze koscice ciji broj odgovara broju prstiju. Na
njih se nastavljaju sitne kosti prstiju. Broj prstiju kod kicmenjaka primarno iznosi pet. Medjutim, kod mnogih je doslo do redukcije broja prstiju sto je u vezi sa nacinom kretanja. Kod ptica (krila) postoje
tri prsta, kod nekih papkara, npr. svinje, ih ima 4 (dva duza i dva kraca) dok kod drugih (goveda) ih je 2. Kod kopitara je samo jedan prst i to treci.

Zadnji udovi
Karlicni pojas je kod riba slabo razvijen, dok je kod kopnenih kicmenjaka mnogo jace razvijen jer su zadnji udovi od velikog znacaja za kretanje. Pricvrscen je za krstacni region kicmece. U njegov
sastav ulaze sa svake strane po tri kosti:

1. bedrenjaca – na ledjnoj strani;
2. sjednjaca
3. preponjaca.

Sjednjaca i preponjaca se nalaze na trbusnoj strani. Leva i desna strana trbusnog dela karlicnog pojasa medjusobno srastaju u zatvoren prsten. Izuzetak cine ptice ciji je karlicni pojas otvoren zbog
nosenja jaja.

Pokretni dio kostura zadnjih udova sacinjavaju sledece kosti:

  karlicna kost - pojas

butna kost

Koza je omotac tijela. U neposrednom  dodiru je sa spoljasnjom sredinom.  Izgradjena je iz vise slojeva.

Osnovna uloga koze:

• stiti tijelo od mehanickih povreda, od patogenih organizama (virusa), o d UV suncevih zraka
• odrzavanje  stalnog sistema  unutrasnje tjelesne sredine ( homeostaza). Kod kopnenih kicmenjaka sprecava gubitak vode i soli, akod vodenih  prevelik ulazak vode  u tijelo.
• Ucestvuje u razmjeni materija (gasova)
• U procesu ekstrecije (izlucivanja) koji se vrsi kožnim žlijezdama.
• Pomocu culnih nadrazaja primaju nadrazaje iz spoljasnje sredine.
• U termoregulaciji (ptice i sisari)

 Gradja koze

Koza kicmenjaka sastoji se od 2 sloja

1. epidermis – pokozica spoljasnji dio
2. dermis unutrasnji krzno    

 Razlikuju se po gradji funkciji  i porijeklu.

 Pokozica

Sastoji se sastoji od više slojeva epitelijalnih ćelija koje su zbijene jedna uz drugu i grade kompaktan sloj. Broj slojeva je različit na raznim mjestima na tijelu, kao što je npr. kod čovjeka broj slojeva veći na dlanovima i stopalima.

 Površinski slojevi sastoje se iz sasvim spljoštenih čelija, koje postepeno izumiru i zamjenjuju se novim.

Donji slojevi pokožice koji se nalaze uz krzno su aktivni u toku cijelog zivota i svojim deobama obrazuju gornje slojeve celija.

U celijama gornjih slojeva pokožice  dolazi do oroznjavanja( celije se ispunjavaju roznom materijom) – keratinom. Time dolazi do odumiranja tih celija. Na povrsini tijela stvara se rozni sloj . Izmedju  rožzog i germinativnog sloja nalaze se prelazni slojevi u kojima oroznjavanje nije dovrseno. Rozni sloj ima zastitnu ulogu i naročito je dobro razvijen kod tipicnih kopnenih kicmenjaka, gmizavaca, ptica i sisara, dok je kod vodozemaca relativno tanak. Povrsinski rozni slojevi odbacuju se stalno i delimicno (perutanje) ili periodicno u celini u vidu presvlačenja (kod zmija – zmijska kosuljica).

Na račun roznog sloja razvile su se u toku evolucije razne zaštitne dlake,koje se linjanjem odbacuju.

Krzno sastoji se od rastresitog vezivnog tkiva, cija povrsina obrazuje mnoga ispupcenja. Ona zalaze  u epidermis. Time je ostvarena tijesna veza izmedju ova dva dijela.

U krznu su smjesteni krvni i limfni  sudovi,snopovi glatkih misicnih vlakana, slobodni nervni zavrseci i culni organi., egzokrine žlijezde. 

Kod vodozemaca izlucuju sluz koja vlazi kozu i tako omogucava lakse disanje preko koze. Neke sluzne zlijezde kod vodozemaca  luce otrove, koji sluze za odbranu.

Kod ptica najpoznatija je trtična žlijezda. Luci masan sekret koji premazuje kozu. Posebno je razvijena kod vodenoh ptica.

Kod sisara razvijene su znojne i mlijecnre zlijezde.. pomocu znojnih zlijezda izbacuju se  proizvodi razmjene materija. Imaju ulogu termoregulacije. Covjek posjeduje oko 2,5 miliona znojnih zlijezda.

Lojne zlijezde izlucuju masan sekret. Sluzi za podmazivanje dlake. Nema ih na golim dijelovcima tijela, osim na kapcima i usnama..

Mlijecne zlijezde dobro su razvijene samo kod zenki. Njihov sekret sluzi za ishranu mladuncadi.

Boja koze

Boja koze zavisi od:

Žuckaste nijanse epiderma

Prozracnosti celije epiderma

Vrste i kolicine pigmenata

Ispod koze nalazi se podkozni koji je rastre sitiji u odnosu na krzno. Sluzi za povezivanje koze i misica. U njemu se nagomilavaju rezerve masti.

Kod covjeka koza pokriva cijelo tijelo.. kod odraslog covjeka povrsina koze iznosi 1,5 i 5 m² , debliina kože iznosi 0,5  do 4 mm. Najtanja je na ocima, a najdeblja na dlanovima i petama

Kicmenjaci su bilateralno simetricni hordati. Imaju razvijenu lobabjsku cahuru, u kojoj je smjesten mozak. Najveci broj kicmenjaka posjeduje  kicmene prsljenove (vertebrae) i segmentisano tijelo. Organizacija kicmenjaka moze se dati kroz sisteme organa:

1. kozni sistem
2. skeletni sistem
3. misicni sistem
4. sistem za varenje
5. sistem za disanje
6. krvni sistem
7. urogenitalni sistem
8. nervni sistem
9. culni sistem
10. endokrini sistem